Ολιγομηνόρροια στις Αθλήτριες: Αιτιολογία, Επιπολασμός και ο Ρόλος της Ενεργειακής Διαθεσιμότητας

 

Η ολιγομηνόρροια και η αμηνόρροια επηρεάζουν έως και το 60% των αθλητριών σε ορισμένα αθλήματα, σε αντίθεση με μόλις 2% έως 5% του γενικού πληθυσμού. Η εμφάνιση αυτών των διαταραχών δεν οφείλεται απλώς στο χαμηλό σωματικό βάρος, αλλά κυρίως στο φαινόμενο της Χαμηλής Ενεργειακής Διαθεσιμότητας (Low Energy Availability - LEA). Το σύνδρομο αυτό αποτελεί τον κεντρικό άξονα της Σχετικής Ενεργειακής Ανεπάρκειας στον Αθλητισμό (REDs) και της Γυναικείας Αθλητικής Τριάδας, επηρεάζοντας άμεσα την υγεία και την αθλητική απόδοση.

---

Επιπολασμός Διαταραχών Έμμηνου Κύκλου

Οι ανωμαλίες του έμμηνου κύκλου παρουσιάζουν σημαντική διαφοροποίηση μεταξύ των αθλητριών και των γυναικών που κάνουν καθιστική ζωή.

• Γενικός Πληθυσμός: Το ποσοστό εμφάνισης κυμαίνεται σταθερά μεταξύ 2% και 5%.
• Αθλητικός Πληθυσμός: Τα ποσοστά κυμαίνονται από 10% έως 60%, ανάλογα με το άθλημα και το επίπεδο ανταγωνισμού.
• Αθλήματα Αντοχής/Αισθητικής: Εμφανίζουν τα υψηλότερα ποσοστά (έως 60%), λόγω αυξημένης πίεσης για χαμηλό βάρος.

---

Επηρεάζει το Χαμηλό Σωματικό Βάρος τον Έμμηνο Κύκλο;

Το χαμηλό σωματικό βάρος και το εξαιρετικά χαμηλό ποσοστό σωματικού λίπους σχετίζονται άμεσα με τις διαταραχές της περιόδου, αλλά δεν αποτελούν την πρωταρχική αιτία.

Η σύγχρονη αθλητική επιστήμη αποδεικνύει ότι ο καθοριστικός παράγοντας είναι η Ενεργειακή Διαθεσιμότητα (Energy Availability - EA). Αυτή ορίζεται ως:

$$\text{EA} = \frac{\text{Ενεργειακή Πρόσληψη (Θερμίδες)} - \text{Ενεργειακή Δαπάνη Άσκησης}}{\text{Άλιπη Μάζα Σώματος (FFM)}}$$

Όταν η ενέργεια που απομένει για τις βασικές μεταβολικές λειτουργίες πέσει κάτω από το κρίσιμο όριο των 30 kcal/kg FFM/ημέρα, ο υποθάλαμος αναστέλλει τη λειτουργία του αναπαραγωγικού συστήματος για να εξοικονομήσει ενέργεια. Αυτό οδηγεί σε υποθαλαμική αμηνόρροια ή ολιγομηνόρροια, ανεξάρτητα από το αν το σωματικό βάρος είναι σταθερό ή χαμηλό.

---

Αθλήματα όπου το Χαμηλό Βάρος Επηρεάζει την Απόδοση και τη Βαθμολογία

Η πίεση για διατήρηση χαμηλού σωματικού βάρους εντοπίζεται κυρίως σε τρεις μεγάλες κατηγορίες αθλημάτων, όπου η σωματική διάπλαση συνδέεται με τη βαθμολογία ή τη μηχανική απόδοση:

1. Αισθητικά Αθλήματα (Aesthetic Sports)

Σε αυτά τα αθλήματα, η εξωτερική εμφάνιση, η γραμμικότητα και η χάρη επηρεάζουν άμεσα τη βαθμολογία των κριτών:

• Ρυθμική και Ενόργανη Γυμναστική
• Καλλιτεχνικό Πατινάζ
• Καλλιτεχνική Κολύμβηση

2. Αθλήματα Αντοχής (Endurance Sports)

Το χαμηλότερο σωματικό βάρος βελτιώνει τη σχέση ισχύος προς βάρος (power-to-weight ratio) και μειώνει το ενεργειακό κόστος κίνησης:

• Δρόμοι Αντοχής και Μαραθώνιος
• Ποδηλασία Δρόμου
• Κωπηλασία (ειδικά στις κατηγορίες ελαφρών βαρών)

3. Αθλήματα Κατηγοριών Βάρους (Weight-Category Sports)

Οι αθλήτριες επιδιώκουν το χαμηλότερο δυνατό βάρος για να αγωνιστούν έναντι μικρόσωμων αντιπάλων:

• Πολεμικές Τέχνες (Τζούντο, Καράτε, Ταεκβοντό)
• Άρση Βαρών

---

Κύριοι Παράγοντες Πρόκλησης Ανωμαλιών του Έμμηνου Κύκλου

Η αιτιολογία της αθλητικής ολιγομηνόρροιας είναι πολυπαραγοντική και περιλαμβάνει:

[Χαμηλή Ενεργειακή Διαθεσιμότητα] + [Ψυχολογικό/Σωματικό Στρες] 
                           │
                           ▼
             [Διαταραχή Έκκρισης GnRH]
                           │
                           ▼
            [Καταστολή LH / Οιστρογόνων]
                           │
                           ▼
             [Ολιγομηνόρροια / Αμηνόρροια]

• Χαμηλή Ενεργειακή Διαθεσιμότητα (LEA): Είτε λόγω εσκεμμένης περιοριστικής διατροφής (διαταραγμένη διατροφική συμπεριφορά), είτε λόγω ακούσιας αδυναμίας κάλυψης των ενεργειακών αναγκών της προπόνησης.
• Χρόνιο Προπονητικό και Ψυχολογικό Στρες: Η υπερπροπόνηση αυξάνει τα επίπεδα της κορτιζόλης και της CRH (εκλυτική ορμόνη κορτικοτροπίνης), οι οποίες καταστέλλουν τον υποθαλαμικό-υποφυσιακό-γοναδικό άξονα.
• Ορμονικές Προσαρμογές: Παρατηρείται μείωση της έκκρισης της ωοθυλακιοτρόπου (FSH) και της ωχρινοτρόπου ορμόνης (LH), με αποτέλεσμα τη χαμηλή παραγωγή οιστρογόνων (υποοιστρογοναιμία).
• Μεταβολικές Αλλαγές: Η πτώση των επιπέδων λεπτίνης (ορμόνη κορεσμού) και η αύξηση της γκρελίνης (ορμόνη πείνας) δρουν ανασταλτικά στον υποθάλαμο, διακόπτοντας τον φυσιολογικό παλμικό ρυθμό έκκρισης της GnRH.

---

Συμπέρασμα και Προπονητική Κατεύθυνση

Ως απόφοιτοι ΤΕΦΑΑ και προπονητές, οφείλουμε να κατανοήσουμε ότι η ολιγομηνόρροια δεν είναι ένδειξη σκληρής και επιτυχημένης προπόνησης, αλλά σημάδι ενεργειακής κρίσης του οργανισμού. Η μακροχρόνια υποοιστρογοναιμία αυξάνει κατακόρυφα τον κίνδυνο για κατάγματα κοπώσεως και πρόωρη οστεοπόρωση. Η αποκατάσταση του ενεργειακού ισοζυγίου, η σωστή διατροφική καθοδήγηση και η προπονητική περιοδικότητα αποτελούν τα μοναδικά μέσα για τη διασφάλιση της υγείας και της μακροζωίας της αθλήτριας στον χώρο του αθλητισμού.

---

Βιβλιογραφικές Πηγές

1. Mountjoy, M., et al. (2018). International Olympic Committee (IOC) consensus statement on Relative Energy Deficiency in Sport (RED-S): 2018 update. British Journal of Sports Medicine, 52(11), 687-697.
2. Nattiv, A., et al. (2007). American College of Sports Medicine position stand: The Female Athlete Triad. Medicine & Science in Sports & Exercise, 39(10), 1867-1882.
3. Loucks, A. B., & Thuma, J. R. (2003). Luteinizing hormone pulsatility is disrupted at a threshold of energy availability in regularly menstruating women. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 88(1), 297-311.
4. De Souza, M. J., et al. (2014). 2014 Female Athlete Triad Coalition Consensus Statement on Treatment and Return-to-Play of the Female Athlete Triad. British Journal of Sports Medicine, 48(4), 289-304.

Επιμέλεια άρθρου: Γιώργος Μπακαλόπουλος, Πτυχιούχος Τμήματος Επιστήμης Φυσικής Αγωγής & Αθλητισμού του Αριστοτέλειου Πανεπιστήμιου Θεσσαλονίκης - Προπονητής