Από τον Χείρωνα στον Γαληνό: Η Γέννηση της Θεραπευτικής Γυμναστικής και της Αθλητιατρικής στην Αρχαία Ελλάδα (Μέρος 2ο)
Στο πρώτο μέρος αναλύσαμε πώς θεμελιώθηκε η θεραπευτική χρήση της κίνησης στην κλασική αρχαιότητα και την έντονη διαμάχη μεταξύ ιατρών και γυμναστών. Περνώντας στους μεταγενέστερους χρόνους, η επιστημονική εξέλιξη αυτού του πεδίου φτάνει στο απόγειό της μέσα από το έργο του Κλαύδιου Γαληνού. Ο Γαληνός έδωσε τεράστια βαρύτητα στη θεραπευτική γύμναση, μετατρέποντάς την σε ένα εξεζητημένο σύστημα αποκατάστασης της υγείας.
1. Η Φιλοσοφία του Γαληνού για την Κούραση και τη Χαλάρωση
Στην εποχή του Γαληνού, η χρήση των λουτρών ήταν εξαιρετικά διαδεδομένη στη ρωμαϊκή καθημερινότητα. Ο ίδιος, ωστόσο, υποστήριζε ότι για την αντιμετώπιση της σωματικής κούρασης, τα λουτρά και οι τρίψεις (μαλάξεις) δεν αρκούν από μόνα τους. Για την πλήρη αποθεραπεία, συνιστούσε τη συστηματική χρήση χαλαρών κινήσεων.
Οι κινήσεις αυτές έπρεπε να είναι αργές και χωρίς μεγάλη ένταση, ώστε να ξεκουράζουν το σώμα, ενώ απαραίτητη προϋπόθεση ήταν η εκτέλεσή τους με ενδιάμεσα διαλείμματα. Ο Γαληνός τόνιζε ότι πρέπει να υπάρχει απόλυτο μέτρο τόσο στην ένταση των ασκήσεων όσο και στη δύναμη που καταβάλλουν οι αθλητές, αποφεύγοντας κάθε είδους υπερβολή.
2. Η Κίνηση ως Φάρμακο για το Σώμα και την Ψυχή
Η ολιστική προσέγγιση του Γαληνού ξεπερνούσε τα όρια της αμιγώς μυϊκής αποκατάστασης. Υποστήριζε σθεναρά ότι οποιαδήποτε αρνητική σωματική ή ψυχολογική κατάσταση μπορεί να θεραπευτεί ή να ανακουφιστεί με τον κατάλληλο συνδυασμό τριβής και γύμνασης. Μεταξύ αυτών των καταστάσεων περιλάμβανε:
- Ψυχικές διαταραχές: Τη λύπη, τον έντονο θυμό και το στρες.
- Παθολογικά προβλήματα: Την αυπνία και τις επιπτώσεις από την οινοποσία (μέθη).
- Λοιμώξεις: Τις αφροδίσιες ασθένειες.
- Φυσιολογία του δέρματος: Καταστάσεις όπως η υπερβολική υγρότητα, η πυκνότητα ή η αραιότητα των πόρων του δέρματος.
3. Προπαρασκευαστικό και Αποθεραπευτικό Γυμνάσιο: Τα «Αερόβια» Συστήματα της Αρχαιότητας
Το αρχαιοελληνικό σύστημα έκανε έναν σαφή διαχωρισμό στις κινήσεις που χρησιμοποιούνταν για θεραπευτικούς και υποστηρικτικούς σκοπούς. Αυτές οργανώνονταν σε δύο βασικά είδη: το προπαρασκευαστικό και το αποθεραπευτικό γυμνάσιο.
Και τα δύο συστήματα αποτελούσαν ένα δομημένο σύνολο ασκήσεων όπου κυριαρχούσε η χαμηλή ένταση και η χαλαρή μάλαξη. Ειδικότερα, το αποθεραπευτικό γυμνάσιο περιλάμβανε απαλές μαλάξεις και χαλαρές, ελεύθερες ασκήσεις με συχνές αναπαύσεις. Ο Γαληνός περιγράφει τη διαδικασία αυτή με ακρίβεια στο πρωτότυπο κείμενό του:
«Λύει δ' αυτόν το καλούμενον αποθεραπευτικόν γυμνάσιον, εν ώ και κινήσεις ένεστι ποιείσθαι, συμμέτρους μεν τη ποσότητι, βραδυτέρας δε τη ποιότητι, μετά πολλών μεταξύ διαναπαύσεων...»(Μετάφραση: Ανακουφίζει και χαλαρώνει τον άρρωστο ή καταπονημένο το λεγόμενο αποθεραπευτικό γυμνάσιο, μέσα στο οποίο περιλαμβάνονται κινήσεις μέτριες [σύμμετρες] ως προς την ποσότητά τους και πιο αργές ως προς την ποιότητά τους, με πολλά ενδιάμεσα διαλείμματα ανάπαυσης).
Στην πραγματικότητα, το προπαρασκευαστικό και το αποθεραπευτικό γυμνάσιο λειτουργούσαν ακριβώς όπως το σύγχρονο χαλαρό τρέξιμο (jogging) ή τα αερόβια συστήματα προπόνησης, που χρησιμοποιούνται σήμερα παγκοσμίως για τη γενική φυσική ευεξία και την ενεργητική αποκατάσταση.
4. Η Αρχή της Εξειδίκευσης (Specificity) στην Πράξη
Ο Γαληνός παραδέχεται στο έργο του ότι κατάφερε να θεραπεύσει πλήθος ασθενών και τραυματισμένων αθλητών εφαρμόζοντας αυτά τα δύο γυμνάσια. Το μυστικό της επιτυχίας του ήταν η εξατομίκευση: χρησιμοποιούσε για κάθε περίπτωση ανάλογες, εξειδικευμένες ασκήσεις. Για παράδειγμα, για την αποκατάσταση ενός ασθενούς που ήταν παλαιστής χρησιμοποιούσε ήπιες προασκήσεις της πάλης, ενώ για έναν δρομέα επιστράτευε ελαφρείς δρόμους (τρέξιμο).
Συμπέρασμα και Προβληματισμός
Η ανατομία της αρχαιοελληνικής γύμνασης προσφέρει αμέτρητα παραδείγματα που αποδεικνύουν την άρρηκτη, διαχρονική σχέση μεταξύ της ιατρικής και της γυμναστικής. Ωστόσο, στην παγκόσμια βιβλιογραφία τίθεται συχνά ένα κρίσιμο ερώτημα: Κατά πόσο οι σύγχρονοι ερευνητές έχουν το δικαίωμα να χρησιμοποιούν ως καθαρές πηγές της αρχαίας ελληνικής γυμναστικής συγγραφείς που έζησαν και έδρασαν στη Ρωμαϊκή αυλή, όπως ο γιατρός Γαληνός ή ο ιατροφιλόσοφος Φιλόστρατος;
Η επιστημονική άποψη του υπογράφοντος το άρθρο είναι ξεκάθαρη: Όσα καταγράφει ο Γαληνός —όση επίδραση κι αν έχουν δεχτεί από το μετέπειτα ρωμαϊκό ιατρικογυμναστικό σύστημα— παραμένουν εξαιρετικά προηγμένα και εξεζητημένα. Οι λεπτομερείς αναλύσεις του για τη δοσολογία της άσκησης, τα διαλείμματα και την εμβιομηχανική της αποκατάστασης προκαλούν δέος, καθώς στέκονται επάξια ακόμα και απέναντι στα πιο σύγχρονα ιατρικογυμναστικά και αθλητιατρικά δεδομένα του 21ου αιώνα.
Επιστημονικές Πηγές & Βιβλιογραφία (2ο Μέρος)
- Κλαύδιος Γαληνός, «Περί Υγιεινής» (De Sanitate Tuenda) – Βιβλίο III (Ανάλυση του αποθεραπευτικού γυμνασίου και του πρωτότυπου κειμένου: «Λύει δ' αυτόν το καλούμενον αποθεραπευτικόν γυμνάσιον...»).
- Φλάβιος Φιλόστρατος, «Γυμναστικός» (Σχέση προπονητή και ιατρού κατά την ελληνορωμαϊκή περίοδο).
- Green, P. M. (1954). Galen's Hygiene: De Sanitate Tuenda. Journal of the History of Medicine and Allied Sciences, 9(1), 112-115.
- Παυλίδης, Γ., «Το Ρωμαϊκό Ιατρικογυμναστικό Σύστημα και οι Ελληνικές του Ρίζες» (Εκδόσεις Αθλητικής Επιστήμης).
Επιμέλεια άρθρου: Γιώργος Μπακαλόπουλος, Πτυχιούχος Τ.Ε.Φ.Α. & Α. του Α.Π.Θ. - Εκ/κος Φυσικής Αγωγής - Προπονητής
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου