Οι Φάσεις και οι Ενέργειες της Τακτικής στον Αθλητισμό: Μια Κυβερνητική και Ψυχολογική Προσέγγιση
Στον σύγχρονο αθλητισμό υψηλών επιδόσεων, η τακτική δεν αποτελεί απλώς μια σειρά από αυτοματοποιημένες κινήσεις, αλλά μια δυναμική διαδικασία επίλυσης προβλημάτων σε πραγματικό χρόνο. Οι ενέργειες της τακτικής, εξεταζόμενες μέσα από το πρίσμα της κυβερνητικής και της αθλητικής ψυχολογίας, συνιστούν πολύπλοκα συστήματα που καθορίζουν την αγωνιστική επιτυχία.
Το παρόν άρθρο αναλύει τις ενέργειες της τακτικής ως συστήματα αναζήτησης στόχου και επεξηγεί τις τρεις διαδοχικές φάσεις που τις απαρτίζουν, καθώς και τον μεταξύ τους αμοιβαίο δεσμό.
Η Φύση των Τακτικών Ενεργειών: Κυβερνητική και Ψυχολογία
Από την άποψη της κυβερνητικής, οι ενέργειες της τακτικής ορίζονται ως συστήματα αναζήτησης στόχου (Klans, 1965). Τα συστήματα αυτά επιτελούν μια διπλή λειτουργία:
- Επιλογή: Αξιολογούν όλους τους πιθανούς στόχους στο αγωνιστικό περιβάλλον και επιλέγουν τον βέλτιστο.
- Αυτορρύθμιση: Τελειοποιούνται και προσαρμόζονται κατά την ίδια τη διάρκεια εκτέλεσης και επίλυσης του κινητικού έργου.
Από ψυχολογική άποψη, ο Mahlo (1965) προεκτείνει αυτή τη θεώρηση, ορίζοντας την τακτική ενέργεια ως το προϊόν μιας εξαιρετικά πολύπλοκης νοητικής και σωματικής διεργασίας. Οι διεργασίες αυτές δεν είναι απομονωμένες· σχετίζονται στενά στον χρόνο, εξελισσόμενες διαδοχικά αλλά και ταυτόχρονα (συγχρόνως).
Η εκτέλεση κάθε τακτικής ενέργειας πραγματώνεται μέσα από τρεις αλληλένδετες φάσεις, οι οποίες επηρεάζονται άμεσα από τις πιθανότητες επιτυχίας και υποστηρίζονται δομικά από τη λειτουργία της μνήμης.
1. Παρατήρηση και Ανάλυση μιας Αγωνιστικής Κατάστασης
Η πρώτη φάση είναι αποκλειστικά προσανατολισμένη στην πρόσληψη και επεξεργασία πληροφοριών. Ο αθλητής δεν πρέπει απλώς να "βλέπει", αλλά να αντιλαμβάνεται την αγωνιστική πραγματικότητα.
- Αισθητηριακή Αντίληψη: Συλλογή οπτικών, ακουστικών και κιναισθητικών ερεθισμάτων (θέση αντιπάλων, συμπαικτών, μπάλας, ταχύτητα κίνησης).
- Φιλτράρισμα Ερεθισμάτων: Απομόνωση των κρίσιμων αγωνιστικών πληροφοριών από τον θόρυβο του περιβάλλοντος (π.χ. ιαχές κερκίδας).
- Ανάγνωση της Κατάστασης: Ταχεία ανάλυση των προθέσεων του αντιπάλου και αναγνώριση των τακτικών μοτίβων που εξελίσσονται στο πεδίο.
2. Θεώρηση της Λύσης του Προβλήματος Τακτικής
Μόλις αναλυθεί η κατάσταση, το κέντρο βάρους μετατοπίζεται στις ανώτερες γνωστικές λειτουργίες. Αυτή είναι η φάση της νοητικής λήψης απόφασης.
- Νοητική Επεξεργασία: Ο αθλητής επεξεργάζεται εσωτερικά το "πρόβλημα" που του θέτει η τρέχουσα αγωνιστική φάση.
- Παραγωγή Εναλλακτικών: Γρήγορη προβολή των πιθανών λύσεων (π.χ. πάσα, σουτ, ντρίμπλα, κάλυψη χώρου).
- Λήψη Απόφασης: Επιλογή της προσφορότερης λύσης με βάση το ρίσκο, τον χρόνο και τις πιθανότητες επιτυχούς έκβασης.
3. Σωματική Επίλυση Προβλημάτων Τακτικής
Η τρίτη φάση αποτελεί την υλοποίηση της νοητικής απόφασης στο φυσικό πεδίο. Είναι η μετάβαση από τη σκέψη στην κινητική πράξη.
- Κινητική Εκτέλεση: Ενεργοποίηση των απαραίτητων μυϊκών ομάδων για την πραγματοποίηση της τεχνικής ενέργειας.
- Προσαρμογή Υψηλής Ακρίβειας: Εφαρμογή της κίνησης με την κατάλληλη δυναμική, κατεύθυνση και συγχρονισμό (timing).
- Κυβερνητικός Έλεγχος (Feedback): Κατά τη διάρκεια της εκτέλεσης, ο αθλητής λαμβάνει διαρκή ανατροφοδότηση και διορθώνει την κίνησή του αν οι συνθήκες αλλάξουν ακαριαία.
4. Σχέσεις Μεταξύ των Φάσεων των Ενεργειών Τακτικής
Οι τρεις φάσεις δεν λειτουργούν ως αυτόνομα στεγανά, αλλά ως ένας ενιαίος, κυκλικός και δυναμικός μηχανισμός.
- Στενή Αμοιβαία Σχέση: Μια λανθασμένη ανάλυση (Φάση 1) οδηγεί νομοτελειακά σε λανθασμένη απόφαση (Φάση 2). Αντίστοιχα, μια άριστη απόφαση στερείται αξίας αν η σωματική εκτέλεση (Φάση 3) είναι ελλιπής.
- Ο Ρόλος της Μνήμης: Η μνήμη (βραχυπρόθεσμη και μακροπρόθεσμη) αποτελεί τη γέφυρα μεταξύ των φάσεων. Η μακροπρόθεσμη μνήμη αποθηκεύει τακτικά σχήματα και εμπειρίες του παρελθόντος, επιτρέποντας στον αθλητή να αναγνωρίζει αμέσως μια κατάσταση. Η μνήμη εργασίας συγκρατεί τα δεδομένα της στιγμής για να γίνει η σύγκριση και η επιλογή της λύσης.
- Πιθανότητες Επίλυσης: Οι φάσεις αναδιαμορφώνονται διαρκώς με βάση το ποσοστό πιθανότητας επιτυχίας που υπολογίζει υποσυνείδητα ο αθλητής, κάνοντας την τακτική ενέργεια ένα ζωντανό, αυτορρυθμιζόμενο σύστημα.
Συμπεράσματα για την Προπονητική Πράξη
Ως προπονητές, οφείλουμε να κατανοήσουμε ότι η προπόνηση της τακτικής δεν πρέπει να εξαντλείται στην εκμάθηση στερεότυπων κινήσεων. Πρέπει να σχεδιάζουμε ασκήσεις που εξασκούν και τις τρεις φάσεις: να αναγκάζουν τον αθλητή να παρατηρήσει μεταβαλλόμενες καταστάσεις, να αποφασίσει υπό πίεση χρόνου και να εκτελέσει αποτελεσματικά, εμπλουτίζοντας έτσι την κινητική και τακτική του μνήμη.
Πηγές / Βιβλιογραφία
- Klans, G. (1965). Cybernetics and Sports Tactics. (Κυβερνητική θεώρηση των συστημάτων αναζήτησης στόχου στον αθλητισμό).
- Mahlo, F. (1965). Die taktischen Handlungen im Sport: Eine psychologische Untersuchung [Οι τακτικές ενέργειες στον αθλητισμό: Μια ψυχολογική έρευνα]. Berlin: Sportverlag.
Επιμέλεια άρθρου: Γιώργος Μπακαλόπουλος, Πτυχιούχος Τμήματος Επιστήμης Φυσικής Αγωγής & Αθλητισμού, του Αριστοτέλειου Πανεπιστήμιου Θεσσαλονίκης - Προπονητής
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου