Δυνάμεις παρατήρησης: Η θεμέλια νοητική ικανότητα για την αθλητική αριστεία

Στον σύγχρονο αθλητισμό, η σωματική διάπλαση, η τεχνική και η τακτική δεν αρκούν για την επίτευξη της μέγιστης απόδοσης. Οι νοητικές ικανότητες παίζουν καθοριστικό ρόλο. Ανάμεσα σε αυτές, οι δυνάμεις και η ευαισθησία για παρατήρηση ξεχωρίζουν ως βασικά στοιχεία της αθλητικής ευφυΐας. Η ικανότητα ενός αθλητή να «βλέπει» και να κατανοεί τι συμβαίνει γύρω του επηρεάζει άμεσα το πόσο γρήγορα μαθαίνει και το πώς αποδίδει υπό πίεση.

Η διαδικασία της μάθησης στον αθλητισμό βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην παρατήρηση, ειδικά κατά τη διάρκεια των αγώνων. Παρατηρώντας τους αντιπάλους, τους συμπαίκτες αλλά και τις δικές του κινήσεις, ο αθλητής συλλέγει πολύτιμες πληροφορίες. Η συστηματική εξάσκηση αυτών των δυνάμεων παρατήρησης έχει αποφασιστική επιρροή στην εξέλιξη και την τελική αθλητική απόδοση.

1. Η κατευθυνόμενη ανάθεση έργου παρατήρησης στην προπόνηση

Η ικανότητα παρατήρησης δεν αναπτύσσεται στην τύχη. Πρέπει να αποτελεί ένα προγραμματισμένο και οργανωμένο μέρος της καθημερινής προπόνησης. Ο προπονητής οφείλει να αναθέτει συγκεκριμένους στόχους παρατήρησης στους αθλητές του, είτε πρόκειται για ατομικό είτε για ομαδικό άθλημα.

Παράδειγμα από Ατομικό Άθλημα (Στίβος - Άλμα εις Μήκος): Κατά τη διάρκεια της προπόνησης, ο προπονητής χωρίζει τους αθλητές σε ζευγάρια. Καθώς ο ένας αθλητής κάνει τα δοκιμαστικά του άλματα, ο άλλος κάθεται δίπλα στο σκάμμα με μια συγκεκριμένη αποστολή: «Θέλω να παρατηρήσεις τη θέση του κορμού του συναθλητή σου στα τελευταία τρία βήματα της φόρας και τη στιγμή του πατήματος στη βαλβίδα. Δες αν ο κορμός μένει κατακόρυφος ή αν γέρνει μπροστά». Αυτή η ανάθεση αναγκάζει τον αθλητή που παρατηρεί να κατανοήσει βαθύτερα την τεχνική και να αποφύγει τα ίδια λάθη όταν έρθει η σειρά του.
Παράδειγμα από Ομαδικό Άθλημα (Ποδόσφαιρο): Κατά τη διάρκεια ενός προπονητικού διπλού, οι παίκτες που βρίσκονται στον πάγκο δεν κάθονται άπραγοι. Ο προπονητής αναθέτει στους αναπληρωματικούς μέσους ένα συγκεκριμένο έργο: «Παρατηρήστε πώς κινείται η αντίπαλη αμυντική τετράδα όταν η μπάλα πηγαίνει στα πλάγια. Αφήνουν κενό ανάμεσα στο στόπερ και το μπακ;». Έτσι, οι παίκτες προετοιμάζονται νοητικά και ξέρουν ακριβώς ποια σημεία πρέπει να χτυπήσουν όταν μπουν στον αγώνα ως αλλαγή.

2. Ανάπτυξη αυτόνομων παρατηρήσεων και ο ρόλος του προπονητή

Οι προσωπικές παρατηρήσεις του ίδιου του αθλητή έχουν τη μεγαλύτερη αξία, διότι χτίζουν την αγωνιστική του αυτογνωσία. Αυτές οι ικανότητες πρέπει να καλλιεργούνται μεθοδικά τόσο στην προπόνηση όσο και στους αγώνες.

Για να γίνει ο αθλητής ανεξάρτητος, ο προπονητής πρέπει να λειτουργεί ως καθοδηγητής. Οι πληροφορίες που μεταφέρει στον αθλητή του πρέπει να περιορίζονται σε έναν λογικό και συγκεκριμένο αριθμό. Η υπερπληροφόρηση (overcoaching) μπερδεύει τον αθλητή και τον κάνει εξαρτημένο από τις φωνές του πάγκου, εμποδίζοντας την ανάπτυξη της δικής του κρίσης.

Παράδειγμα από Ατομικό Άθλημα (Στίβος - 100 μέτρα): Στα διαλείμματα ανάμεσα στα προπονητικά σπριντ, ο προπονητής δεν βομβαρδίζει τον δρομέα με μια λίστα από δέκα λάθη. Αντίθετα, δίνει μία και μοναδική παρατήρηση: «Στα πρώτα βήματα της επιτάχυνσης σήκωσες το κεφάλι πολύ νωρίς». Αμέσως μετά, τον ρωτάει: «Εσύ πώς ένιωσες την ώθηση των ποδιών σου στα βατήρα;». Με αυτή την ερώτηση, ο προπονητής αναγκάζει τον αθλητή να ανατρέξει στη δική του εσωτερική παρατήρηση και να αναπτύξει αυτόνομη αίσθηση της κίνησής του.
Παράδειγμα από Ομαδικό Άθλημα (Ποδόσφαιρο): Κατά τη διάρκεια της ανάπαυσης του ημιχρόνου, ο προπονητής αποφεύγει τις γενικές φωνές. Πλησιάζει τον κεντρικό χαφ και του δίνει δύο συγκεκριμένες παρατηρήσεις: «Ο προσωπικός σου αντίπαλος κουράζεται μετά το 30ο λεπτό και αργεί να επιστρέψει, ενώ ο αριστερός τους μπακ αφήνει μεγάλο κενό εσωτερικά». Ο προπονητής σταματά εκεί, επιτρέποντας στον χαφ να χρησιμοποιήσει αυτές τις δύο πληροφορίες για να πάρει μόνος του τις σωστές αποφάσεις στο δεύτερο ημίχρονο.

3. Διαχωρισμός ουσιωδών και δευτερευουσών πληροφοριών: Η βάση της λογικής σκέψης

Το αθλητικό περιβάλλον είναι γεμάτο από ερεθίσματα: οι φωνές της κερκίδας, ο πίνακας του σκορ, ο αέρας, οι κινήσεις των γύρω αθλητών. Η προπόνηση των δυνάμεων παρατήρησης πρέπει να εστιάζεται σε έναν μοναδικό και ξεκάθαρο στόχο: να μάθει ο αθλητής να ξεχωρίζει τις βασικές (ουσιώδεις) από τις δευτερεύουσες παρατηρήσεις, και στη συνέχεια να συνδέει αυτές τις ξεχωριστές παρατηρήσεις μεταξύ τους. Αυτό αποτελεί τη σπουδαιότερη βάση για την ανάπτυξη της λογικής σκέψης.

Παράδειγμα από Ατομικό Άθλημα (Στίβος - Δρόμος με Εμπόδια): Ένας αθλητής στα 110μ. με εμπόδια πρέπει να φιλτράρει τις πληροφορίες την ώρα της κούρσας.
- Δευτερεύουσες παρατηρήσεις: Το γεγονός ότι ο διπλανός αθλητής προηγείται ελαφρώς ή ότι ακούγονται οι ιαχές των θεατών.
- Βασικές παρατηρήσεις: Το ύψος του δικού του κέντρου βάρους και η απόσταση από το επόμενο εμπόδιο.
- Συσχέτιση: Ο αθλητής συνδέει τη δική του ταχύτητα με το οπτικό ερέθισμα του εμποδίου. Σκεπτόμενος λογικά, ρυθμίζει το μήκος του τελευταίου διασκελισμού του ώστε να επιτεθεί στο εμπόδιο με την ιδανική γωνία, χωρίς να επηρεάζεται από τους αντιπάλους.
Παράδειγμα από Ομαδικό Άθλημα (Ποδόσφαιρο): Ένας κεντρικός αμυντικός την ώρα που δέχεται επίθεση η ομάδα του πρέπει να κάνει γρήγορες επιλογές.
- Δευτερεύουσες παρατηρήσεις: Ο αντίπαλος επιθετικός που του μιλάει για να τον εκνευρίσει ή οι φωνές της αντίπαλης εξέδρας.
- Βασικές παρατηρήσεις: Η θέση του σώματος του αντίπαλου μέσου που έχει την μπάλα (αν κοιτάζει μπροστά έτοιμος για πάσα) και η κατεύθυνση τρεξίματος του αντίπαλου εξτρέμ στην πλάτη της άμυνας.
- Συσχέτιση: Ο αμυντικός συνδέει αυτές τις δύο βασικές παρατηρήσεις: «Αφού ο μέσος σήκωσε το κεφάλι και ο εξτρέμ ξεκίνησε να τρέχει, η μπάλα θα πάει στην κενή πλάτη μου». Αυτή η λογική σκέψη τού επιτρέπει να κάνει έγκαιρα βήματα προς τα πίσω και να κόψει την πάσα πριν καν αυτή εκτελεστεί.

Συμπέρασμα

Οι δυνάμεις παρατήρησης δεν είναι ένα απλό φυσικό χάρισμα, αλλά μια ανώτερη νοητική λειτουργία που διδάσκεται και τελειοποιείται. Είτε πρόκειται για την ακρίβεια της κίνησης στον στίβο είτε για τη χαοτική ροή ενός αγώνα ποδοσφαίρου, η διαδικασία παραμένει η ίδια. Όταν ένας προπονητής εντάσσει την κατευθυνόμενη παρατήρηση στο πλάνο του, περιορίζει τις δικές του παρεμβάσεις για χάρη της αυτονομίας του αθλητή και τον μαθαίνει να φιλτράρει τις πληροφορίες, τότε δημιουργεί έναν σκεπτόμενο αθλητή. Αυτός ο αθλητής δεν εκτελεί απλώς εντολές, αλλά κατανοεί το παιχνίδι, προσαρμόζεται άμεσα και φτάνει στην κορυφή της απόδοσής του.

Πηγές / Βιβλιογραφία

Schmidt, R. A., & Wrisberg, C. A. (2008). Κινητική Μάθηση και Απόδοση: Μια Προσέγγιση Βασισμένη στην Κατάσταση (Μετάφραση). Αθήνα: Πασχαλίδης. (Εστίαση στη μάθηση μέσω παρατήρησης και ανατροφοδότησης).
Weinberg, R. S., & Gould, D. (2015). Θεμέλια της Αθλητικής Ψυχολογίας και της Άσκησης. Θεσσαλονίκη: Κώδικας. (Ανάλυση των νοητικών ικανοτήτων και της προσοχής στον αθλητισμό).
Ericsson, K. A. (2006). The Cambridge Handbook of Expertise and Expert Performance. Cambridge University Press. (Μελέτες για το πώς οι κορυφαίοι αθλητές αναπτύσσουν ανώτερες ικανότητες παρατήρησης και λήψης αποφάσεων).
Μαριδάκης, Ζ. (2012). Σημειώσεις Αθλητικής Μεντορικής και Προπονητικής Καθοδήγησης. Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (ΤΕΦΑΑ).